Στο Σταυροδρόμι της Πίστης
Ένας μικρός τουριστικός οδηγός για μια πόλη με μεγάλη θρησκευτική ιστορία
Σε υψόμετρο 703 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας στη Δυτική Μακεδονία, βρίσκεται η πανέμορφη Καστοριά. Ένας τουριστικός προορισμός με έντονο θρησκευτικό ενδιαφέρον, μια πόλη που η ιστορία της χάνεται στα βάθη του χρόνου, μια πόλη που η φύση της έδωσε απλόχερα τα κάλλη της και σε συνεργασία με την ιδιαίτερη αρχιτεκτονική της αναγνωρίζεται ως μια από τις πιο όμορφες της Ελλάδας.
Η θρησκευτική ιστορία της Καστοριάς είναι μοναδική σε πανευρωπαϊκό επίπεδο. Έχουν περάσει από εδώ Χριστιανοί, Εβραίοι και Μουσουλμάνοι, κουβαλώντας μαζί τους θεούς και την κουλτούρα τους, αφήνοντας ανεξίτηλα τα σημάδια τους και δημιουργώντας έναν πολυπολιτισμικό χαρακτήρα που γίνεται διαρκώς αισθητός καθώς περπατάς στα σοκάκια της πόλης. Γι αυτό και αποτελεί έναν σημαντικό σταθμό που πρέπει να επισκεφτεί κάθε μελετητής, ιστορικός ή θεολόγος, μα και καθένας από εμάς που θέλει να κατανοήσει τον σημερινό πολιτισμό αυτού του τόπου.
Ελληνική Θρησκεία.
Παρότι η ευρύτερη περιοχή κατοικείται ήδη από την νεολιθική εποχή (οι οικισμοί της Αυγής και του Δισπηλιού χρονολογούνται περίπου στο 5500 π.Χ.), δεν διασώζονται επισκέψιμοι τόποι λατρείας της ελληνιστικής εποχής. Η αρχαιολογική σκαπάνη ωστόσο έχει επιβεβαιώσει την ύπαρξη ναού αφιερωμένου στον Δία και την Ήρα στην περιοχή Ψαλίδα, ενώ δεν αποκλείεται να υπήρχαν και άλλοι τέτοιοι τόποι στην αρχαία πόλη της Ορεστίδας (έξω από το σημερινό Άργος Ορεστικό), εκεί όπου αργότερα χτίστηκε από τους Ρωμαίους η Διοκλητιανούπολη.
Χριστιανισμός
Κατά την Βυζαντινή εποχή ιδρύεται από τον Αυτοκράτορα Ιουστινιανό η σύγχρονη πόλη της Καστοριάς (στην περιοχή που υπήρξε το αρχαίο Κέλετρον), που αφήνει κληρονομιά τις πολυάριθμες βυζαντινές εκκλησίες. Έκτοτε το Χριστιανικό στοιχείο παραμένει πανταχού παρών παρά τις σχεδόν διαρκείς αλλαγές στην διοίκηση της πόλης. Κάνοντας μια βόλτα στην Καστοριά συναντά κανείς διάσπαρτες βυζαντινές και μεταβυζαντινές εκκλησίες, στολίδια που αναδύονται μέσα από σοκάκια και αυλές σαν θησαυροί. Οι εκκλησίες αυτές διηγούνται μια θρησκευτική πορεία που καλύπτει από το δεύτερο μισό του 10ου αιώνα μέχρι και τον 19ο αιώνα.
Ιουδαϊσμός
Τον 10ο αιώνα εγκαθίστανται οι πρώτοι Ρωμανιώτες Εβραίοι έμποροι. Τον 12ο αιώνα ο εβραϊκός πληθυσμός ανέρχεται ήδη στις 2500 με 3000 ψυχές ενώ τον 16ο αι. εισρέουν στην Καστοριά και Σεφαραδίτες εβραίοι που διώκονταν εκείνη την περίοδο στην υπόλοιπη Ευρώπη. Στην ακμή τους υπήρχαν στην πόλη τέσσερεις συναγωγές. Οι δυο από αυτές καταστράφηκαν από πυρκαγιά, ενώ οι άλλες δυο καταστράφηκαν μετά τον πόλεμο. Η συναγωγή της συνοικίας της Εβραΐδος γκρεμίστηκε τελευταία στα μέσα του 20ου αιώνα. Πρέπει να σημειωθεί εδώ ότι υπάρχει και χριστιανική εκκλησία που έχει το όνομα Παναγία η Εβραΐδα, λαϊκή ονομασία του ναού της Ζωοδόχου Πηγής στην ενορία της Εβραΐδος.
Η Καστοριά είχε προπολεμικά μία από τις πιο ακμαίες εβραϊκές κοινότητες της Μακεδονίας που μετρούσε περίπου 900 άτομα. Η διάλυσή της Εβραϊκής κοινότητας της Καστοριάς έρχεται απότομα κατά τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο με την συγκέντρωση των μελών της και την αποστολή τους στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Άουσβιτς. Το Μνημείο των Μαρτύρων Εβραίων της Καστοριάς βρίσκεται επί της οδού 15ης μεραρχίας, τον τόπο που αποτέλεσε την αρχή του τέλους.
Ισλάμ
Μετά την Οθωμανική κατάκτηση στα τέλη του 14ου αιώνα και αρχές του 15ου αιώνα εγκαθίστανται στην πόλη οι πρώτοι Μουσουλμάνοι, κτίζοντας στην πόλη επιβλητικά τζαμιά σε περίοπτη θέση, συνήθως πάνω στα ερείπια χριστιανικών ναών. Αξίζει παρ’ όλα αυτά να σημειωθεί ότι έξω από το κάστρο της πόλης συνέχισαν να χτίζονται μικροί χριστιανικοί ναοί.
Κατά την Οθωμανική περίοδο υπήρχαν επτά τζαμιά με μιναρέδες, ανοιχτοί χώροι λατρείας, μοναστήρια Δερβίσηδων (στα Ψαράδικα και την Ντόπλιτσα) καθώς και θεολογική σχολή. Μετά την απομάκρυνση του μουσουλμανικού στοιχείου (με την ανταλλαγή του 1924) τα τζαμιά έμειναν χωρίς συντήρηση και όσα δεν γκρεμίστηκαν, τελικά έπεσαν με την πάροδο των χρόνων. Μοναδική εξαίρεση είναι το Κουρσούμ τζαμί (στην περιοχή που σήμερα βρίσκεται το ΙΚΑ) που αποτελούσε το καθεδρικό τέμενος των Μουσουλμάνων και σώζεται μέχρι σήμερα.
Θρησκευτικά μνημεία
Κάθε περίπατος στα στενά δρομάκια της Καστοριάς είναι σαν ένα ταξίδι στον χρόνο, γεμάτο συναισθήματα και εικόνες μοναδικές. Περισσότερες από 70 εκκλησίες βρίσκονται διάσπαρτες μέσα στον αστικό ιστό, μια πραγματική πρόκληση για τον επισκέπτη που θέλει να τις ανακαλύψει όλες. Παρακάτω έχουμε σταχυολογήσει μερικά από τα πιο ιδιαίτερα μνημεία, αυτά που θεωρούμε ότι πρέπει να δει όποιος έρθει στην Καστοριά για λίγες μόνο ημέρες ή ακόμα και για μια μονοήμερη εκδρομή:
Η Παναγία η Κουμπελίδικη βρίσκεται στην βυζαντινή ακρόπολη, πάνω από την πλατεία Ομονοίας. Αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό αξιοθέατο θρησκευτικού ενδιαφέροντος καθώς είναι η μοναδική βυζαντινή εκκλησία με τρούλο στην Καστοριά και η μοναδική ίσως παγκοσμίως που απεικονίζει την Αγία Τριάδα προσωποποιημένη.
Η Ιερά Μονή Παναγίας Μαυριώτισσας βρίσκεται παραλίμνια σε μικρή απόσταση από την Σπηλιά του Δράκου και διατηρεί εξαιρετικής τέχνης τοιχογραφίες τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό της Μονής. Την κατασκευή παρήγγειλε ο αυτοκράτορας Αλέξιος Κομνηνός και είναι αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Οι καταστροφές στις τοιχογραφίες καταμαρτυρούν τις αλλεπάλληλες θρησκευτικές αλλαγές.
Ο βυζαντινός ναός του Αγίου Στεφάνου είναι ένας από τους αρχαιότερους ναούς των Βαλκανίων, η ανέγερσή του ανάγεται στα μέσα του 9ου αιώνα και πιθανότατα αποτελούσε καθολικό κάποιου μοναστηριακού συγκροτήματος.
Στο Ντολτσό, στο ιστορικό κέντρο της παλιάς πόλης της Καστοριάς και σε μικρή απόσταση από το αρχοντικό του Ωρολογόπουλου, βρίσκεται ο Ιερός Ναός Αγίου Νικολάου Καρίβη που απεικονίζει μια σχετικά άγνωστη πτυχή της θρησκευτικής ιστορίας της Ελλάδας: το γκρέμισμα των «ειδωλολατρικών» ναών από τους χριστιανούς (η συγκεκριμένη αγιογραφία απεικονίζει των Άγιο Μηνά να γκρεμίζει με σφυρί κάποιον προχριστιανικό ναό).
Μα και έξω από τα στενά όρια της πόλης υπάρχουν μικροί θησαυροί προσκυνηματικού χαρακτήρα που αξίζει να επισκεφτεί κανείς:
Στον Μελισσότοπο συναντάται το πιο διάσημο ίσως μοναστήρι του νομού Καστοριάς, η Ιερά Μονή Αγίων Αναργύρων. Πρόκειται για το παλαιότερο σωζόμενο μοναστήρι, η κατασκευή του οποίου τοποθετείται στο 1080 μ.Χ.
Λίγο έξω από το χωριό Αμπελόκηποι βρίσκεται ο Άγιος Νικόλαος ο κρεμαστός. Πρόκειται για έναν μικρό ναΐσκο χτισμένο σε μια απόκρημνη φυσική σπηλιά η πρόσβαση στην οποία γίνεται από σκαλοπάτια που έχουν κατασκευαστεί δίπλα στον βράχο. Τόσο το ίδιο το μνημείο όσο και ο περιβάλλοντας χώρος υπόσχονται έναν ευχάριστο απογευματινό περίπατο.
Στην Αγία Άννα, κοντά στο Νεστόριο, υπάρχει η Ιερά Μονή των Παμμεγίστων Ταξιαρχών Τσούκας, ένα μοναστήρι με τεράστια ιστορία, χτισμένο κοντά στο 1254 μ.Χ. Ακριβώς από πάνω του βρίσκεται ο μεταβυζαντινός ναός της Ζωοδόχου Πηγής ενώ το τοπίο συμπληρώνει ο παρακείμενος καταρράκτης.
Τέλος ο Άγιος Γεώργιος της Ομορφοκκλησιάς όπου υπάρχει το ξύλινο άγαλμα του Αγίου Γεωργίου, λατρευτικό αντικείμενο ίσως μοναδικό για τα δεδομένα της ορθοδοξίας. Σύμφωνα με την παράδοση το πανύψηλο ξυλόγλυπτο έφεραν δύο μοναχές από τα Ιωάννινα τον 13ο αιώνα. Από το ξυλόγλυπτο λείπουν οι πατούσες και θεωρείται από πολλούς πιστούς θαυματουργό. Μέσα στο ναό φυλάσσεται και το λείψανο του Αγίου σε ειδική θήκη.
Οι βυζαντινοί ναοί της Καστοριάς είναι επισκέψιμοι κατόπιν όμως συνεννοήσεως με τους φύλακες του Βυζαντινού Μουσείου Καστοριάς, καθημερινά: από τις 8:30 π. μ. έως τις 15:30 μ. μ. ενώ κάθε Δευτέρα είναι κλειστά. Τηλέφωνα επικοινωνίας: 24670 88200 & 24670 26781.
Πηγές / περισσότερες πληροφορίες:
Βυζαντινό Μουσείο Καστοριάς https://www.bmk.gr/
Cyberotsarkahttp://www.cyberotsarka.gr
Ιστορικά Καστοριάς http://istorikakastorias.blogspot.gr/
Βικιπαιδείαhttps://el.wikipedia.org